12 Ekim 2017 Perşembe

Lihevanîna biwêj û gotinan û cinên Siltan Silêman

Gava min dest bi programsaziyê kir, tiştê ku hema xwe bera dilê min dabû ew bû ku ez bi xêra programan, bi xêra kompîtûran bikaribim bi peyvan bilîzim, bikaribim hêza wan ji bo tiştên zehmet bişuxilînim. Mîna siltan Silêmanê ku bi cinan perestgeh û qesr didan çêkirin, tiştên ji hêz û qoweta merivan der bi hêz û qoweta cinan, a li gor ya merivan bêsînor, dida kirin. Jixwe ez ne siltan, ne Silêman im, karê ku ez dikim jî ne çêkirina qesr û qonaxan, ne jî çêkirina perestgehan e. Lêbelê hin kar û xebatên ku bo Kurdî bên kirin, hewceyî zehmet û xebateka mezin in, birastî jî hêz û taqeta merivekî jî ferseng(fersah) bi ferseng li der in. Loma min hewce dît ku ez wan bi cinan, bi programên kompîtûrê bidim kirin. Jixwe Cyrsubot bo Wîkîferhengê karên pirr hêja kiribûn û niha hîn jî dike. Lê vêcarê min ew bo lihevanîna biwêjan bi kar anî. Di Wîkîferhengê de ji deh hezaran zêdetir biwêjên Kurdî hene. Di bin wan biwêjan de jî gelek biwêjên ku mebesta xwe eynî tişt in, lê tê de tenê çend herf û peyv ferq dikin hene. Wek mînak, "quleke ku tiliya (yekî) tê de tune be nîn e" û "qula ku, tiliya (yekî) tê de tune be nîn e", an jî, "sero tu bi qurbana lingan bî" û "seriyo tu bi qurbana lingan bî". 

Herwiha, gelek biwêjên Tirkî yên ku di bin de mehneya xwe bi biwêjên Kurdî hatine dan, lê ji ber ferqeka biçûk bi biwêjên Kurdî yên ku di Wîkîferhengê de hene ve li hev nanihêrin hebûn. Wek mînak, bo biwêja Tirkî ya "dimyata pirince giderken evdeki bulgurdan olmak" biwêja Kurdî "li heyfa bavê geriya dê li ser dan" hatiye dan û ew di Wîkîferhengê de tunebû. Lê di Wîkîferhengê de biwêja "çû heyfa bavê, qûna dê jî da ser" hebû û miraz û mebesta xwe jî bi ya kubo Tirkî hatiye dan ve eynî ye û di navberê de tenê çend peyvan ferq dikir. An jî bo biwêja Tirkî ya "alemin ağzı torba değil ki büzesin" biwêja Kurdî ya "devê xelkê ne doxîna diya me ye ku em girê bidin" hatibû dan û miraz û mebesta wê jî bi "devê xelkê ne doxîna diya min e ku girê bidim" ve eynî bû lê di navberê de tenê çend herf an jî peyv ferq hebûn. 

Di Wîkîferhengê de gelek biwêj, gotin, gotinên pêşiyan ên ku bi vî hawî miraz û mebesta xwe eynî, lê di navberê de tenê çend tîp an jî peyv ferq hebûn hebûn. Bo lihevanînan wan jixwe karekî pirr dirêj û bi zehmet hebû. Lazim e ku meriv yek bi yek li serenavan bigere, biwêj û gotinan di bîra xwe de bigire û bona li hevanîna wan dîsa li wan bigerre. Lê şikur ku cinên me hebûn :)). Bona li hev anîna wan biwêj û gotinan min çend algorîtme saz kirin. Wek mînak peyv û biwêjên ku jimara peyvên xwe nêzikî hev (dibe ku biwêj eynî bin, li çend peyvên yekê ji ya din kêmtir bin), peyv û biwêjên ku tê de çend peyvên mînahev hene, peyv û biwêjên ku herçiqas ne eynî bin jî, bi ferqa tîpeke eynî mebestê didin (mîna ku li biwêja jor (girê bidim û girê bidin)... Bi van algorîtmayan min bi hezaran biwêj û gotin lihevanîn û ew anîn beramberî hev. Paşê jî min yekeyek çav li wan gerrand û şaşiyên ku dema lihevanîna wan hatine kirin, yên şaş li hev hatine anîn sererast kirin.  Jixwe ew jî ne zehmeteka hindik bû, lê di navbera ya ku bitemamî destan were kirin ve çiya hebûn. Ew lihevanîna bona wergerrandinan jî bingeheka pirr hêja pêk tîne ku bi vî hawî biwêj bi hêsanî dikarin li hev bên wergerrandin. Wekî ku di biwêja "devê xelkê ne doxîna diya min e ku girê bidim" de jî tê dîtin, wergerrên biwêjan jî hêdî hêdî, lê helbet dîsa bi cinan bên wergerrandin.

 Jixwe min gelek tiştên dinên ku xebat û zehmeteka mezin dixwaze bi cinan dan kirin ku ez ê paşê qala wan jî bikim.








25 Eylül 2017 Pazartesi

Qalibeka Kurdî di Mesnewî de: Çi..

Ez îro di Mesnewî ya Rûmî de, di çîroka Daqûqî de,  rast li qalibeka Kurdî ya xweş hatim. "Çi ... bû.. heta.."

باز هر یک مرد شد شکل درخت
Paşê her yek meriv kete şiklê darekê
چشمم از سبزی ایشان نیکبخت
Çav ji keskiya wan xweşbext
زانبهی برگ پیدا نیست شاخ
Ji qerebalixa pelçan şax xwiya nebûn
برگ هم گم گشته از میوهٔ فراخ
Pelç ji mêweyên pirr re kêm hatin
هر درختی شاخ بر سدره زده
Her darê şaxê xwe gihandin Sidre yê                    *Sidre: Sidret-ûl Mûnteha, dara li ezman heftan
سدره چه بود از خلا بیرون شده
Sîdre çi bû ew ji valahiyê raborîn
بیخ هر یک رفته در قعر زمین
Kokê her yekê gihîşte zemînê erdê
زیرتر از گاو و ماهی بد یقین
Bêguman ew ji Ga û Masî raborîn                        * Birc ên stêran
بیخشان از شاخ خندان‌روی‌تر
Kokên wan ji şaxên wan rûkentir bûn
عقل از آن اشکالشان زیر و زبر
Aqil ji ber şiklê wan serebinî dibû

5 Eylül 2017 Salı

Demnameyek ji Serêbendê


Demnameyek (Timeline) ji Serêbendê, Duh,Îro, Sibê;


Cokên avê yên kî zane ka çend salan berê, ka di mideta çend salan de di zinaran de hatine kolan, di zinaran de hatine qewartin. Di zarokiya me de jî êdî nedihatin bi kar anîn, nedihatin şixulandin. Cih bi cih hilweşiyabûn, cih bi cih kevirên dor jê gêr bûbûn. Ne bona derbaskirina avê, lêbelê bona derbaskirina ser avê re, wek rêyek dihat bi kar anîn.

Hema li jêra wê kaniya Umer Bega ku niha xewle û xalî maye. Wextekê çiqas şên û qerebalix bû. Pirrcaran meriv ax biavite nedigihîşte erdê, lê niha êdî ew jî bêkes û xewle maye. Ji ber ku avil heyata ku ji kaniyên wê dihate der çikiyaye, kanî lê miçiqîne wiha xalî bûye. Niha têde ne ava zelala wek avil heyatê, lê tenê ava şêliya ji jor de, di çêm re tê di ber re dibore. Ew gî li duh man...




Gola Hêşina ku ji ber sersî yên li ser û kûrbûna ava xwe rengekî xwe yî hêşin hebû ew nava lê hatibû danîn niha ketiye vî halî û hatiye vî rengî. Li piş wexteke baxçeyekî mişmişan, li dor golê jî xort û zarrên nayên hêncartin hebûn. Meriv xwe di ber hev re dikir ku xwe çeke avê, li şûneke digerriya ku di nav avê de vêsa xwe bide xwe. Di ser re zergozên li ser golê siyê dikin, ji ser wan de xortan xwe çedikirine nav avê hebûn. Niha dor û ber virt û vala bûne û gola hêşin bûye gola şêlî, bûye gola herîreng. Ew îro di vî halî de ye...

Resmê ku di demnameya me de, me digihîne îro. Li hêla rastê, pirêzeyeka hîn çend mehan berê hatiye çandin, qeneleka(cokekî) avê ya ku dewama cokê di zinaran de hatiye qelaştin, lê berevajiya ya di zinêr de hîn îro jî tê şixulandin. Lê gelo, ew me bi sibêyeka çito ve dibe?? 



16 Ağustos 2017 Çarşamba

Erebî di Wîkîferhengê de

Dosyên Ferhenga Erebî-Kurdî
Wîkîferheng ji dema xwe ya destpêkê, ji sala 2004'an vir ve roj bi roj mezintir dibe û bi gihîştina rêza 13'emîn a di nav hemû ferhengên Wîkî'yê de ji xwe re rêzeka gelek girîng dîtiye. Ew cih ji bo Wîkîferhengê cihekî gelek girîng e, ji ber ku ew ketiye pêş gelek zimanên ku bi sedsalan e enstîtûyên xwe hene, pê li dibistanan perwerdehiyên fermî bûye/dibe (heta ew zimanan li ser Kurdan hatine ferz kirin jî). Wîkîferheng ne tenê bi hejmaran, bi naveroka xwe jî, jixwe bi ked û emega zehmetkêşên xwe, gihîştiye qonaxeka ji texmînan dûrtir. Ew bi her şiklî, çi profesyonel, çi destpêkî di xizmeta Kurdîhezan de ye û meriv dikare bo her armancî serî li wê bide.


Beşa Erebî heta duh sêwî bû
Lê di Wîkîferhengê de hîn jî gelek kêmasiyên girîngên ku hema tavilê bala meriv dikişînin hene û ew kêmasiyan ji meriv re dibin kul û derd. Yek ji wan kêmasiyan, kêmbûna hejmara gotaran a di çend zimanan de ye. Yek ji wan zimanan, zimanê Erebî bû (ên din Frensî, zaraveyên Kurdî yên wek Soranî Zazakî û hwd.) û zimanê Erebî di Wîkîferhengê de heta duh sêwî mabû. Heta çend rojan berê, di Wîkîferhengê de tenê nêzî 2.000'an peyvên Erebî hebûn. Jixwe ew kêmasiyeka mezin bû û gelek kesên ku vê kêmasiyê (bi pirranî bikarhênerên Wîkîferhengê û WQFerhengê) bala wan dikişand jî ji min re qala vê kêmasiyê dikirin. Lê gelek caran histûyê me li ber van gilî gazincan xwar dima û zêde tişt ji dest nedihatin.

Herfa Elîfê
Lê demek berê Jeremy Fowlerê Brîtanî xwe gihande hawara me û bû wesîle ku peyvên Erebî bigihîjin hejmareka ji 40.000'î zêdetir. Ez ê li vir qala çîroka zêdekirina hejmara peyvên Erebî bikim. Çend mehan berê Kek Jeremy Fowler, bi tewsiye ya Kek Husein Muhammed re xwe gihande min ku ez ferhenga Erebî-Kurdî, bi robotan, ango bi bernameyên kompîterê yên ku min bo Wîkîferhengê saz kirin, li ser Wîkîferhengê zêde bikim. Jixwe Cyrusbot (min berê di vê lînkê de qalê kiribû ), robotê ku min bo Wîkîferhengê çêkiribû, xizmetên gelek mezin bo Wîkîferhengê pêk anîbûn, di vî warîde gelek serkeftî bû û ger çavkaniyên wihanî bi dest bikevin, xwe qet êgle nedikir û av li wan venedixwar ku li Wîkîferhengê zêde bike:)). [Nimûneyeka dawîn a di demeka nêzik de: Têxistina peyvên Îngîlîzî, ]


Xwendina pelgên Wordê
Kek Fowler axirî ew ferheng ji min re şand. Ewil, mixabin ew ne li gor formateka ku bernameyên min bi hêsanî bikarin bixwînin bûn. Lêbelê, xweşbextane, şukir ku wî paşê ferheng bi formateka ku bernameyên min bi hêsanî bikarin bixwînin, bi formata Wordê, ji min re şand. Ferhenga ku şandibû, ferhenga Mihemed Emîn Doskî ya ku ji hêla Weşanxaneya Spîrêzê hatibû weşandin bû. Min tavilê dest bi karê xwe kir. Ji ber ku min berê jî gelek ferhengên Wordê(Wek ya Ferhenga Kamêran, Ferhenga Biwêjan) bi bernameya xwe ya kompîtûrê dabûn xwendin, dabûn formatkirin, dabûn sererastkirin, ji min re çetin nebû ku ez vê ferhengê jî bixwînim. Di vê merhaleyê de tiştê çetin jihevveqetandina peyv û mehneyan e. Gerek him peyv bi formeteka dirist ji hev hatibin veqetandin, him jî peyv û mehne di nav xwe de bi diristî ji hev hatibin veqetandin. Şukir ku formata rûpelan a ferhengê ji vî alî ve ne xerab bû. Ez pê re zêde newestîm û bêyî hewceya zehmeteka zêde, min peyv, peyv û mehne ji hev cida kirin û ew wek .xml li pelgên cuda qeyd kirin. Êdî ew hatin formateka(.xml) ku him ez, him jî bernameyên min bikaribin li ser bixebitim.

pirt-e-kod ji veguhêrînera elfabeyê

Lê ji vê gavê şûnde mişkûleyeka din li ber min disekinî. Wîkîferheng heta niha bi herfên Latînî dihat çêkirin. Herçiqas sernavên gotaran bi alfabeya zimanê resen(ên Rûsî bi elfabeya Rûsî, ên Erebî bi elfabeya Erebî, ên Tirkî bi elfabeya Tirkî) dihate çêkirin jî mehneyên wan ên bi Kurdî tenê bi alfabeya Kurdî-Latînî dihatin çêkirin. Lê ew ferhenga han a li ber min bi alfebeya Erebî-Kurdî hatibû çêkirin û têxistina bi vî halî ê nakokiyek bi formata heta niha
ve pêk bianiya. Loma min biryar da ku ez teksta mehneyên wan peyvan veguherrînim alfebeya Kurdî-Latînî jî û herduyan bi hev re di bin gotaran de nîşan bidim. Him bi vî hawî ew dikarî ji bikarhênerên Wîkîferhengê re bibe alîkariyek ku meriv herdu alfabeyan li hev berawird(qiyas) bike û bikaribe bi vê berawirdkirinê li ya din bielime. Ango Wîkiferheng bi vî hawî ve jî, dikarî ji Kurdan re bibe payandeyek ku ew pê ve sînor û diwarên ku nav wan de  bilind dibin (ma ne ku yek ji wan jî alfabe ye) derbas bikin.


Belê ew kara jî berê min û bernameyên min pêk anîbû :)). Min berê him bo Nûçexaneyê (mixabin ew app'a hinekî out-of-date bûye), him jî bona veguherrandina alfabeya hin metnên din bernameyeka kompîterê çêkiribû. Wê bi pirranî metnên Erebî-Kurdî veguherrandin ser alfabeya Kurdî-Latînî. Lê têde hinek kêmasî hebûn û bi xêr û wesîleya vê xebatê ez hinekî din li ser sekinîm. Min neh-deh caran alfabeya ferhengê ji Erebî-Kurdî veguhêrrande Kurdî-Latînî, bi çavlêgerrandinê kêmasî û şaşiyên di peyvan de dîtin, ew şaşî û kêmasiyan bi "debug-kirinê" sererastkirin û veguhêrrandin dîsa da destpêkirin. Paşê dîsa çavlêgerrandinek, dîsa debug-kirinek, dîsa veguherrandinek, dîsa... 
Robot dixebite
Axirî min metnê ferhengê veguherrandin alfabeya Kurdî-Latînî û şablona her peyvê li gor formata Wîkîferhengê çêkir û pelga .xml'a bo têxistina Wîkîferhengê hazir kir. Êdî format bo robotê hazir bû û wî dikarî dest bi karê xwe bikira. Jixwe ew ji bo vî karî hatibû çêkirin (born to create :))). Karê ku ji berê de hilûgê(hînê) bûbû. Ew du şevan bêrawestan, bi berdewamî xebitî û gotarên di Wîkîferhengê de gihandin nêzî 40.000'an. Axir û aqubet li ser kêmasiyên dinên Wîkîferhengê be. Bi spas û minetdariyên li zehmetkêşên Wîkîferhengê..
Encam aqûbet li ser kêmasiyên din ên Wîkîferhengê be

29 Haziran 2017 Perşembe

Çerxa Felekê herdem bi fetl û gerr û dewran

Google'ê dîsa karekî pirr muhîm kir û bi resimên ji ezmên hatine kişandin, guherrîna li ser rûyê erdê ya di navbera salên 1984 û 2016'a de raxist pêş me. Meriv bi vê re guherrînên li ser rûyê erdê çêbûne ji ezmên dibîne. Wek mînak; çêkirina baraja Semsûrê ya liser Ferêt(Atatürk Barajı) û tijibûna gola wê bi aşkereyî sal bi sal tê dîtin, çêbûna hin barajên din ên wek baraja li ser Çemê Reş, baraja Bîracikê û perçifîna Ferêt a li jor, firehbûna rêyan, avîbûna erdan giş di van resiman de tê dîtin. Gava meriv tîne bîra xwe ku bi van salan re gelek kesên ku li ser rûyê erdê hebûn niha, li vê dinyayê bar kirine, kî pîr bûye, kî piştxûz bûye meriv rind dizane ku wext, çerxa felekê destareke û meriv dihêre..



Guherrîna li der û dora Soqiya Hemî Îmo, firehbûna rêyan, avîbûna erdan.. Perçifîna Ferêt




Mezinbûna Besniyê. Di salên 1984'a de li gundê me tenê çend işiq li Bêsniyê dixawiniyan. Ne Yenîkent hebû, ne jî bajar li korta xwe ya berê derketibû, lê tê dîtin bajar çito mezin dibe



Mezinbûn û belavbûna Semsûrê di mideta 22 salan de



Mezinbûna Entabê ya di mideta 22 salan de. Jixwe kesên di salên min re dizanin ku bajarê Entabê çito mezin bûye. Lê bi vê demnameya ji ezmên re meriv hîn çêitr dibîne ka çito mezin bûye




Mezinbûna Rihayê(Urfa), avîbûna deşta Herranê

13 Haziran 2017 Salı

13.500 Sernavên nû yên Îngîlîzî bo Wîkîferhengê



Lihevanîna peyvan hewce bû
Di Wîkîferhengê de berê mehneya nêzî 63.000 peyv û biwêjên Îngîlîzî hebû. Lê helbet kêm û kêmasî tê de pirr bûn. Min berê jî bi xêra Cyrusbotê û programên kompîtûrê, ferhenga Salah Sadallah'a ku li ser înternetê peyda dibe, têxistibû Wîkîferhengê. Lê ew bi skankirinê(sacan) hatibû veguherandin doseyaya elektronîk. Loma tê de gelek şaşiyên herfan û kodkirina tîpan hebû. Wek mînak, di gelek cihan de "S" wek "5" hatibû veguharandin, I an jî "l" wek "1" hatibû veguharandin, "O" û "D"'yê bi şaşî şûna hev girtibû, "T" ketibû şûna "Y" û hwd. Ango, bi skankirinê re, bi veguherandinê re gelek şaşî çêbûbûn. Li hindê van şaşiyan bi veguharandina wê ya cara berî vê ya ji hêla min re jî di lihevanîna peyvan de hin şaşî çêbûbûn. Mîna gelek ferhengan, di ferhenga Salah Sadallah de jî peyv û biwêjên pirrpeyvên ku tê de peyvên tekrar dibin dîsa nehatibûn nivîsandin, lêbelê wek "-"'yê hatibûn temsîl kirin. Wekî ku li resmê kêlekê tê dît, wek mînak, di bin peyva "Absolut" de hemû peyvên ji "Absolut"ê çêdibin(Absolut density, absolut humidity, absolute zero û hwd.) hatibûn rêz kirin. Lê di dema lihevanîna wan a bi bernameya kompîtûrê re, bi pirranî ji ber şaşiyên skankirinê, jî şaşî çêbûbûn.

Lîsteya peyvên Îngîlîzî ~4 mîlonan
Loma min carekî din dest bi kar kir. Berî her tiştî min algorîtmaya lihevanîna peyvan baştir kir. Min bi rêya bernameya kompîtûrê, bi algorîtmayeke tîpên destpêka peyvan didan ber hev, min peyv li hev dianîn û tîpên şaş sererast dikirin. Lê helbet bo referansgirtinê çavkaniyek hewce bû. Min ew jî bi daxistina lîsteya peyv û biwêjên Îngîlîzî yên li ser înternetê peyda dibin çareser kir. Bi komkirina lîsteyên wihanî bi tevayî lîsteyeka nêzî 4 mîlyonanan li ber destên min hazir bû. Werhasil, bi sererastkirineka rasttir û baştir re, lîsteyeka mezin, lîsteyeka nêzî 10 hezar peyv û biwêjên  Îngîlîzî yên ku bên têxistin Wîkîferhengê bi dest ketin. Lê belê hîn jî tê de hin peyv û (bi pirranî) biwêjên ku meriv dikare jê derxîne, lêbelê di lîsteya Îngîlîzî ya di dest min de nayên dîtin hebûn. Ew bi pirranî biwêj bûn û min ew peyvan li lîsteyeka din qeyd kirin. Paşê min peyvên di wê lîsteyê de yekeyek bixwe kontrol kirin, hema bêje min ew hemû yekeyek kopya kirin, li ser Google'êl lê gerriyam. Peyv û biwêjên ku min piştrast kirin di lîsteyê de hîştin û yên şaş bûn û nedihatin peyda kirin jî min ji lîsteyê avitin. Bi vî şiklî jî nêzî 2.500 peyv û biwêjên giranbiha bi dest ketin. Ji ber ku ew biwêjan di ferhengan de zêde nedihatin dîtin, ew giranbiha bûn. Dawiya dawîn peyvên bên têxistin Wîkîferhengê gihîştin 13.500'an. Êdî li vê şûnde kar karê Cyrusbot'ê bû. Jixwe bila hema li ber destên Cyrusbotê lîsteyeka têxistinê hebûya, wî berê nêzî 300.000 peyv li ser Wîkîferhengê çêkiribûn. Ew dikarî bi şev û rojan bixebita û peyv û biwêjên nûa pêşkêşî Wîkîferhengê û bikarhênerên Wîkîferhengê bikirana. Lê de were vê ecêbê ku niha Wîkîferheng li Tirkiyê qedexe bû. Lê şukir ku ji dû çend ceribandinan re, Cyrusbotê ji xwe re rêyek didît û peyv dixistina Wîkîferhengê. Werhasil, ew 13.500 peyv û biwêjan hatin têxistin Wîkîferhengê û hejmera sernavên di Wîkîferhengê de gihîştin 515.000'an.
Lîsteya ku min yekeyek bi destan kontrol kir

Cyrsubot karê xwe dike

















6 Şubat 2017 Pazartesi

Mîrname, Mijabad a Jan Dost

Min kîtabên Jan Dost li dû ku ez fikrên wî liser Facebook û Twitterê bixwînim xwendin. Eger min kîtabên wî siftê bixwendina û paşê rastî fikrên wî yên ku bi hişkî û tûjî tên bi lêv kirin bihatime, belku ez ê jê aciz bûma, min ê sond bixwara ku ez êdî carekî din destê xwe neavêjim kîtabên wî. Ango ew bilêvkirina fikran a bi tûndtûjî ê ew berhemên bêhempa li pêş çavên min erzan bikarana. Jixwe min li gelek deran dît û xwend ku tiştên bi vê mehneyê hatin gotin, tên gotin. Lê, bo min, wer nebû. Bi xwendina kîtabên wî ya li dû dîtina tûndtûjiya fikrên wî re, tehlî û tûndtûjiya li fikrên wî, li cem min hinekî siviktir û kêmtir bû. Ez dikarim bêjim bona xatirê kîtabeka wek "Mîrname", meriv dikare hemû tundtûjiya û tehliya di bilêvkirina fikrên wî de xweş bibîne. Meriv dikare bona xatirê şibandin, mecaz û biwêjên ku di Mîrname û Mijabadê de bi hostetî û bi huner li hev hatine anîn, huner û berhema wî û şexsiyeta wî daîne du kefên cidayên teraziyê... bi hesabê min kefa huner û berhemên wî ê girantir bê, lê meriv dikare qet mîzan û teraziyeka wiha jî daneîne û huner û berhemên wî daîne dera han, tûndtijiya di fikrên wî de jî daîne dera han..


Gava zarr li dor meriv bin kîtab bi xwendinê re tên vî halî