9 Eylül 2020 Çarşamba

Welat Çiqas Xweş û Rind e - Li dû şopa Nexşerêya Helmuth von Moltke

Çend sal in, ji dema ku min wergera Helmuth von Moltke bo Avestayê çêkiriye vir ve, niyeteka min a ku ez bi şopa Moltke ya ku nêzi du sed sal berê li dû xwe hîştiye de herim û dîmena îroj a bi ber çavê min dikeve bi ya wî du sed sal berê ji me re salix daye re berawird bikim, li hev qiyas bikim. Lê tiştê ku min bi umrê xwe yê nêzî çel salî re hû kiriye û tiştê ku yên berî me jî ji me re riwayet dikin re em dizanin ku, tişt hertim li gor plana meriv nameşin. Meriv gelek tiştan di dilê xwe re derbas dike, ji wan encax hinek tiştan plan dike, ji wan ên plankirî jî encax kêm tiştan bi şûn dike. Geşt û gera min a ser dû şopa Moltke jî encax îsal pêk hat. 

Helbet ne mimkûn e meriv di şert û mercên îroj de pêk bi pêk, gav bi gav, qulac bi qulac bide dû şopa wî ya ku wî du sed sal berê li dû xwe hîştiye. Rêya ku wî tê re geh berê xwe daye ser çiyayên asê û bin newalên kûr, geh di ser û nav avên şên re biriye, geh xwe di nav berfa bilind re derbas kiriye. Helbet îmkan û şertên niha ji wê demê pir çêtir in, lê meriv encax bi neçariyan re xwe di nav wan şert û mercên çetin re bike. 

Em berî gişê rêya ku Moltke di salên 1838-39'an de dabû ber xwe bi bîr bînin. Min nexşerêya ew tê re derbas bûye, dema min nameyên wî werdigerandin Kurdî derxistibû. Nexşeya xwe li jêr tê dîtin:

Rêya ku Moltke xwe lê girtibû

Herçiqas şert û mercên giştî yên îroj di dest min de ji yên nêzî du sed sal berê yên di dest Moltke de hebûn çendcarî çêtir bûn jî, şert û mercên min ên şexsî ji yên wî gelek şûndetir bûn. Ji ber ku ez bi zar û zêçên xwe ve ketibûm rê û bi me re Mîr Ferzanê me yî 9 mehenî yê ku em dikin hemêza xwe jî hebû. Loma, em nedikanîn ji xeynî otomobîlê zêde bigerin û em nedikanî ji rêyan dûr bikevin. Lê baş e ku rêyên du sedsal berê û yên îro teqrîbên nêzikî hev bûn. Heta meriv dikare bêje çend hezar sal in, rê zêde enguheriyane..

Me rêya xwe ya li şopa Moltke li Bazarcixê da dest pê kirin. Ji Bazarcixê di ser Heyderan re, di ser Golbaşiyê re, di ser Erkenagê re em gihîştin Celikayê. Helbet em bi rê ve carcaran disekinîn me bêhna xwe vedida, çavê xwe li dîmena derdora bêhempa digerandin, ava hûnika vir de wê de geh ji çiyayên Spî tê xwar, geh ji bin erdê tê der vedixwar. Moltke bi rêçûna xwe re him qala gundên deşta Bazarcixê û him jî qala Erkenagê dike. Lê wek min di jêrenota rûpela li jêr de jî gotiye, ew eşîrên Kurd ên li deşta Bazarcixê wek Tirkmen nîşan dide(rûpel 35). Lê gava qala mêvanbûna xwe ya cem Mîrê Sînemiliyan dike wek mîrê Kurdan qala wî dike (r. 36). 
Moltke di rûpela 173'an de jî qala raborîna xwe ya di Erkenegê re dike. Ew di derbara Kurdbûn an Tirkbûna bajêr de tu tiştî nabêje, lêbelê ew qala rêyên wê yên çetin ên bi berf, çiyayên wir ên asê dike.



























Şukir ku êdî rê xweş in, rê û dirb êdî mîna berê di derbend û zixurên teng re derbas nabin. Loma me ji serdana Celikayê şûnde dîsa berê xwe da Sûrgûyê. Him rêya çûnê re, him jî bi rêya vegerê re titûna Celikayê ya meşhûr a ku hîn di nav erdan de li ser darên xwe nîkotîna nav erdan dikişande nav pelçên xwe didît. Erdên heta ber qûntarên çiyayên spîyên ku li herdu hêlên newala pehn bilind dibin giş dabûn ber titûnê. Ji gund û warên dora çiyayên Spî, Erkenegê bigire heta Celikayê, ji wir bigire heta jorên Sûltansûyû yê, ji wir jî bigire heta gundên nêzî Nûrhaqê dabûn ber titûnê. Jixwe titûna Celikayê meşhûr e, herkes lê digere û encax bi vî hawî ê bikanin mişteriyên xwe têr bikin.


Li deşta Celîkayê erdên titûnê yên heta ber qûntarên Çiyayên Spî dikişin


Ji Sûrgûyê şûnde, meriv di dor çiyayên bilind re dizivire, berê xwe dide bakur û di kêleka çemê Beylerbeyi, di newala Sûltansûyû re giran giran serberjêr dihere ser deşta Meletiyê. Moltke qala xweşbûn û rindikiya derûdora wan deran dike. Lêbelê Sûltansûyû bi strana Metin Kemal Kahraman û bi kîtaba Evrîm Alataşa ku qala gundewarên derdora Sultansûyûyê dike jî di aqlê min de mabû. Min gotara lînkirî ya li ser vê blogê hîn ku salixdana Moltke nexwendibû nivîsandibû. Birastî jî kîtabê bandoreke gelek mezin li ser min hîştibû. Ji ber ku wê qala çîroka piş çiyayên Torosan, gundên Akçadaxê, çîroka çepgirên ku dixwestin Şoreşa Çepgir pêk bînin, çîroka destpêka hereketa Şoreşvana li wan gundan dikir. Çîroka ku gelek cihan de bi çîroka Kurdan ve li hev diqelibe, carcaran ji hev dûr dikeve, carcaran dihat/tê hember hev dikir. Me serdana Gölpınara gundê Evrîmê kir. Lê jixwe min dizanî mal û malbata Evrîmê ji zû ve bû ji wir bar kiribû, Ewrîmê jî deh sal bûbûn ku ji dinyaya me bar kiribû.... 

Moltke jî qala dîmena xweş a newala Sûltansûyû dike. qala dar û berên li derdora kanalê rêz bûne, bi ava Sûltansûyû re şên bûne dike. Jixwe balkêşiya vê newalê ji tezad û dijberiya wê ya bi derdora xwe jî tê. Newal, derûdora newalê û besterobarê, çiqas têra xwe kesk û şên in, gir û çiyayên derdor jî ewqas rengboz û rûtrepal in. Moltke salixdaneka xweş li ser vê dîmenê raberî me dike. Îro newala Sûltansûyû belku ji wê demê şêntir û firehtir bûye. Av belku bi îmkanên îroj re heta cihên hîn dûrtir tê birin. Lêbelê çem ji ber benda avê ya li jor hatiye çêkirin kêm bûye, hema bêje çikiyaye. Wê dîmena xwezayî şûna xwe berdaye dîmeneke sextî, dîmeneka endûstriyela çêkirî. Moltke dibêje newala Sûltansûyû heta Meletiyê, ango Batalgazî ya îroj dirêj dibe. Me jî di wir re berê xwe da Batalgaziyê. 



Jixwe Moltke jî qal dike ku Meletî berê li wir, li Batalgaziyê bi cih bûye û Asbûzû, ango şûna Meletî ya îroj wek havîngeh dihatiye cih û war kirin. Lêbelê dema Artêşa Osmanî, di dema şêwirmendiya Moltke de, bi hejmareka qerebalix tê Meletî, nişteciyên gund neçar dimînin ku ji mal û warên xwe derkevin û herin Asbûzûyê gundewarên jor, li ber çiyayê. Lê ew cihûwar kirina demborî, paşê berdewam dibe û bajar êdî bi wê hêlê ve mezin dibe. 

Me şeva xwe li Meletiyê borand û bi sibê re, me berê xwe da Kebanê. Jixwe Moltke jî qala çetiniya rê û dirbên ber bi Kebanê ve dike. Moltke di vê derheqê de zêde gotiye, lê kêm negotiye. Gava meriv ji dû helkişîna ser Torosan re, dîsa serberjêr dibe û xwe bera ser newala Kebanê dide, meriv dizane ku meriv dihere cihekî nedîtî. Jixwe ew newalên Moltke têde qal dike, niha bi piranî di bin ava perçifiyayî de mane. Ava rabûyî ew newalan heta cihbilindên wan tijî kirine. Lê dîsa jî heta ku meriv digihîje ser Kebanê çiyayên asê li dor meriv rêz dibin. Jixwe ne ji beraj û benda avê de be meriv li wir qet nikare debare xwe bi tiştekî bike. Li wan derdoran ne cihûwarên çandiniyê, ne darûberên keskahiyê hene, tenê çiya û zinarên bi havînî boz û rût repal, bizivistanî jî ji berfêaspî som dibin hene. 



Dema Moltke bi hevrêyên xwe ve tê vir, ew bi kelekê derbasî hêla dina çêm dibe. Ew qala şîpên şênên ku wan bi derbasbûnê re ditirsîne, xofa bi ber avê ketine dixe dilê wan dike. Îroj bendê rê li ber wan şîpên şên girtiye, hêrs li wan şkênaye, ew xamûş û aram kirine. Lê ji bendê şûnde hîn jî av mîna badonekan, mîna marên kovel xwe li hev werdide û bi xufexuf meriv vediciniqîne. Bendavên ku li jêr û li jor av perçifandine, nahêlin ku av di besta xwe de mîna berê bireve, di nav zinar û kendalan de xwe bi azadî û serbestî ba bide, çivan bie xwe. Ava çemê ya ku mîna pezkoviyan, mîna xezalên çiyayên çiv û çindik didane xwe, bi bendavan re kedî bûye. Lê helbet xofa çêm hîn jî meriv ditirsîne. Ji ber ku gundê me ne dûrî Ferêt e û ji zarokiya xwe vir ve her havînê min çend kesên ku di çêm de fetisiyane bihîstine... Heta pirekên wan jî qet nehatine dîtinê...


Li Kebanê, çem hîn jî bi lez û bez diherike, lê bendan hêrs lê şkênaye


Me ji Kebanê şûnda berê xwe da Xarpêt û Elazîzê. Rêya di navbera Keban û ElazXarpêtê, li gor ya di navbera Meletî û Kebanê baştir e. Meriv zêde di nav çiyayên asê re nahere. Ji ber ku rê li vir wê de, bi çiyayan ve paralel, bi eynî hêla çiyayan ve, bi roava-rohelat ve dirêj dibe, loma di ser çiyayên mîna bendan bilind dibin re derbas nabe. Elazîz esasen zêde ne dûrî Meletiyê ye, lê me rêya xwe di ser Kebanê re dirêj kir. Moltke di rêya Keban û Xarpêtê de dibêje "em ji dû daketina nav newalên asê re gihîştin rastedûzeka bilind a ku têde çend gundên Kurdan lê belav bûne". Moltke navên gundan nabêje, lê bi îhtîmaleka mezin ew gundên Çeqmaqê yên di navbera Keban û Elazîzê de dimîne ne. Rast jî ew gundên Kurdan in û Ji xeynî wan gundan tu gundên li dûzeke li hindê hev belav bûne nîn in.

 Elazîz jî mîna Meletiyê ji cihê xwe yê niha cidatir, berê li cihekî din bûye. Berê navenda bajêr li ser zinarên asê, li derdora keleya Xarpêtê bûye. Li şûna Elazîzê ya niha jî gunde Mezrê hebûye. Dema ku Moltke hatiye wir, wargeha artêşê li Mezrê hatiye danîn. Li bajêr, hîn jî bandora erdhêjê 2020'an xwiya dibe. Xaniyên xilûxirab bûne, malên valabûyî, xaniyên camlêşkeştî....

Xarpêt bi rastî jî li cihekî bêhempa û li çavan dûr hatiye çêkirin. Cihê xwe yê bilind birastî jî keleyeka bêqisûr e, ne cihekî bi hesanî dest bigihêje ye. Li wir ji berê de çend camî jî hatine çê kirin. Moltke wê demê jî qala xaniyên bi serbanên bilind(bi Tirkî, çati) hatine çêkirin dike. Moltke li wir bi Hafiz Paşa re hevdu dibîne...


Ji dû ku me şeva xwe li Elazîzê derbas kir re, me berê xwe da ser Dersimê. Rêya Dêrsimê jî me wekî Moltke di ser Pertagê re bir. Wek tê zanîn êdî bendava Kebanê ketiye navbera Elezîz û Dersimê. Loma yan meriv mecbûre di rêya di bin Gola bendavê re dizivire re here. An jî bi keştiyê di ser ava bendavê re derbas bibe. Rêya bi keştiyê, rêya kurttir e. Moltke dema derbasbûna xwe qala keleha Pertagê dike. Birastî jî wek keleya Xarpêtê li ser zinarekî mîna giravan î asê hatiye çêkirin. Jixwe bi rabûna ava bendavê re birastî jî ew îroj bûye giraveka di nav avê de... 
Meriv li gelek cihên welatê me dibîne ku dewlet bi hêza xwe ya zordar li wan deran dimîne. Lê ew li Dersimê zêdetir berbiçav e. Li ser her gir û tilê Dersimê an qereqolek an jî alayeka bilind a ku ne hêzê zêde, lê lawazbûnê nîşan dide hene. Li ser keleya Pertagê jî meriv vê tezadê dibîne. Belê dewletên kolonyal hertim bi hêz û xurtî xwe nîşan dane. Lê, wek hercar hatiye dîtin, ew tenê bi benekî sist li pê ne...........
Keleha Pertagê bûye giravek


Belê jî gelek qala Dêrsimê bûye, qala rindikî û xweşikiya xwezaya wê hatiye kirin û wek bihuşta li ser rûyê erdê hatiye salix dan. Lê heta ku meriv bi çavên serê xwe nebîne wê wek gotineka zêde dihesibîne. Gava meriv bi çavên serê xwe wir dibîne dibêje ew sêwirandina bihuşta li ser rûyê erdê,  şibandineka kêm e, lê qet ne zêde ye. Çiyayên Torosan ên li derdorên heta wê derê ji xeynî newalên çeman rût repal in, li Dersimê bi xemleka kesk ve dixemilin. Darên beriyan ji Xwedê de, bi hawiyekî xwezayî, bixweberê li ser çiyayan belav bûne. Di nav çiyayên Torosan ên çar hêl dor lê girtiye de, mîna bihuşteka veşartî, destpênebûyî, destlêneketî maye. Helbet birînên ku bi sedsalan e vebûne jî bi nav avên xwe de herikîne û hîn jî diherikin, hîn jî xwîn dibin. Meriv li vir kirdeyên van nerindî û neheqiyan hîn jî li her derî dibîne. Lê xwenîşandana bi vî hawî, meriv têra xwe dizane ku ne ji hêzdariyê, ji kêmhêziyê tê. Li Dersimê me yekser berê xwe da parka Seyîd Riza û me mezlûmên gelê me yê sedsala dawîn bi bîr anîn. Herçiqas meriv dizane xwenîşandayina herderî ji zeyîfiyê tê jî, xulqa meriv li navenda bajêr teng dibe. Loma me berê xwe da Ovacixê, Pûlûrê. Da ku em herin ser ziyareta Mûnzûr Baba. 

Hîn bi rê ve meriv fehm dike ku meriv di rê û dirbên bihuşta ser rûyê erdê re derbas dibe. Meriv di newala Mûnzûrê ya çiyayên asê yên hiş û aqilên meriv li serî meriv difirîne re xwe rast û çep badide. Darên berûyan, ên ku xwe bi çengek ax û qelşên zinarên asê re girtine, li herdu hêlên newalê ber bi ezmên ve rêz dibin. Bi min bêhempayî û bêhevtayiya vê newalê ji destlêneketîna wê tê. Ger heta niha mimkûn bibûya ku meriv destên xwe dirêjê bike, ew ê heta niha bihata talan kirin. Lê heta niha ew wiha xwezayî û veşartî maye.

Ji dû ajotineka dorî saeteke ya di nav newalên kûr ên ku hêdî hêdî bilind dibin re em gihîştin zozana biçûk a Ovacixê.  Wekî Cemîl Koçgirî distre "Ovacixê sero koyê Mûnzûrî, zelal zelal sono ava Xizirî

 

Çiyayên Mûnzûrê dûredûr tim biheybet xwe li me nîşan didan. Me di nav deşta Ovacixê re hinekî din ajot û em gihîştin ber gundê ziyaretê, cihê ku ava Mûnzûr, ava Xizirî lê dertê, ji erdê dizê û bi xumexum dikele. Ava wiha ji erdê bi xumexum dertê re "kelîn" tê gotin, lê ava Mûnzûrê bi cemidiyeka min di umrê xwe de nedîtiye ji erdê derdikeve. Gava meriv dikete nav, meriv nedikarî tehemila sarbûna wê bike, hestiyên meriv bi êş û janeka bêtarîf re dişewitîn. Belê hisa ku min di nav va va sar de di hestiyên xwe de his dikir şewatek bû. Derketina aveka ewqas şêna di cihekî viqas teng de encax meriv bi dîtina çavên xwe re înan bike.



Moltke gava li Meletiyê dimîne rojeke biryar dide ku berê xwe bide çiyayên Mûnzûrê yên ku bi heybet li iwr jî xuya dibin. Ew di ser Erebgirê re ber bi Êgînê ve dihere, ji ber çiyayên asê nikare bigihîje çaviyên Ava Mûnzûrê û ew li nîverê vedigere. Moltke li vir salixdaneke gelek bi teferûata tehmxweş dide. Loma ez dixwazim wê salixdanê raberî we bikim.









Gava ez derketim vê geştê niyeta min ev bû ku ez di ser Ovacixê re herim Êgînê. Herim cihên ku Moltke bi hûrgilî salix dane. Lê çiyayên Mûnzûrê li vir wê de tu rê û dirb nadin ku meriv di ser Ovacixê re here hêla Êgînê. Moltke bi hêsp, di ser çiyayan re, ji Êgînê xwe gihandibû Çemîşgezegê û di ser Pertagê re derbasa Xarpêtê bûbû. Lê em di ser Mamekiyê, Dêrsimê re, di ser Pertagê re derbasî Xarpêtê bûn. 
Bi vî hawî me çend qonax rêyên ku Moltke 180 sal berê dane ber xwe şopandin, çav li cih û warên ku wî salix dane gerandin....
 Nexşerêya me ya ku me li dû Moltke şopand

8 Ağustos 2020 Cumartesi

Çiyayê Nemrûd Bilind e


Çiyayê Nemrûdê, Şahnişîna Roava, 2020

























Gulan 2012
















Dîmena zelaltir di gelawêja 2020'an de


Gulan 2012 çiya bi berf û dûman e..


Ji ber ku wê çaxê, di gulana 2012'an de, mij û dûmaneke xwe dabû dorûber û dor li dîmenê girtibû, min niyeta hatina carekî din a ser çiyayê Nemrûdê hîn wê çaxê di dilê xwe de qeyd kiribû. Lê çerxa felekê her tim bi teşqele û xirecêrên dinê bi fetl û ger û dewran e, di vê navberê de û sal didin dû hev. Encax heyşt salan şûnde min firsend dît ku em derkevin ser çiyayê Nemrûdê. Vê hatinê jî ber westabûn û emegên me girt birastî vê carê hewayeka zelaltir û xweştir hebû. Herçiqas bi rohelat re li hêla rohelat ewr hebûn û me nekarî roheleteka bêqisûr temaşe bikin jî, li hêla roava hewayeka zelal û bê ewr û mij û dûman hebû. Loma meriv dikarî bi rihetî deşt û zozanên Semsûr û Bêsnî û Kêsûnê bibîne û ew heta asoya dûr li pêş çavên meriv, heta ku dîtinên meriv bigihîjin dirêj dibûn. Ew dîmena xweşik ne tenê biroj, lêbelê di tariya şevê de jî di nav deryaya tarîstanê de dirêj dibû. Di nav tariyê de Kolik, Semsûr, Bêsnî, Curnê Reş(Hîlwan), Sêwreg mîna giravên ronahiyê yên di nav daristanan de bû. Ger meriv rind bala xwe bidaya dibe ku Riha û Amed jî qet nebe bi hin ronahiya hin cihên xwe yên bilind ve  xuya bibûna, lê bila ew jî venihêrînên carekî din bin.

Kîtaba Puchstein û Humann
Min ji dû vegerê re dîsa bal û dêhna xwe da ser çîroka Çiyayê Nemrûdê û kifşkirina wê. Wek tê dizanîn herçiqas ew peykeran bi sedsalan e ku li ser çiyayê Nemrûdê bûn, lêbelê ew heta sedsala 19'an hatibûn ji bîr kirin û di nav ba û destarên zemanê de binerd bûbûn. Ew ji hêla endazyarê Alman Karl Sester ve di sala 1881'an de hatibûn vedîtin. Lê gava ew wan nû dibîne wan ne wek bermayîyên Komagene, lêbelê wek yên Asûriyan dibîne. Salek du sal şûnde, di salên 1882 û 1883'an de bi çend pisporên wek Otto Puchstein, Carl Humann û Osman Hamdi Bey ve ew dîsa li wir vedigerin ku vedîtinên xwe pêşvetir bibin, vebirrîtir bikin. Birastî jî ew tên û cîhekî dîrokî yê bêhemapa bi xêra wan dîsa bi ser rûyê erdê dikeve. Li kêlekê berga kîtaba Pucshtein û Humann a ku ew bi dûr û dirêjî qala cih û warên ku wan ser lêdana, peyker û rolyefên tijî mehne dikin. Li berga kîtabê horoskop, şiklê stêrkan, a birca Şêr xuya dibe. Di horoskopê de Mars, Tîr û Jûpîter li hev rêz bûne û di stûyê şêr de hîva nû heye. Li ser vê horoskopê gelek lêkolîn hatine kirin û bi texmînî ew nîşana sala 62 b.z an jî 109 b.z dike. Li jêr çend xebatên hatine girtin hene. Li vir yek ji anîmasyona horoskopa mihtmele heye.

 


Gava Puchstein û Sester û Humann tên ser li Nemrûdê bidin û lêkolînên xwe kûrtir bikin bi tesadifî rast li Sêsûnka li çiyayê Qizildaxê nêzî Soqiya Hemî îmo jî tên. Li Kîligê Sêsûnk bi ber çavên wî dikeve: "Peykerên mitawezîtirînên ji sê peykerên meşhûrên li ser tirban di 27’’ê nîsanê ya 1882’an bi tesadufî bala min kişand. Gava ez bi hevaliya Sester, li cihê ku Ferat berê xwe yê bi roava ve dikişe ji nişkê ve bi başûr ve badide bûm û bi geliyeka pehn ve heldikişiyam, min li ser çiyayê Qizildaxê yî ku bi rohelat-roavayî dirêj dibe, li hêla rohelat li ser tilikê çiyayê bilindiyeka mîna tûmûlûsan dît. Wek min texmîn dikir du stûn li dor wî girikî bi cih bûbûn.
Lê Puchstein bi vegera ji Nemrûdê re 1'ê Tîrmehê di sala 1882'an de derdikeve Sêsûnkê, li jêr bi rengê sor rêya wan a ku wan xwe li girtiye xwiya dibe. Di dema vê gerê de ew bi dûr û dirêjî qala peykeran eskîz û şiklên wan ên mihtemel dikin. Min dil heye ez bi nivîseka din a di blogê de re beşên qala Sêsûnkê dike wergerînim ser Kurdî.


Nexşeya Puchstein, Humann û Sester di sala 1882'an de xwe lê girtine. Jixwe têde hin şaşî jî hene


Ya balkêş ew e ku her sê cihwarên ku ew qal dikin, ên ji Komagene mane li ser eynî xetê dimînin.


Çiyayê Nemrûd Bilind e


Şaneşîna Rohelat


Çend Çavkanî:






14 Temmuz 2020 Salı

Gaza Şikaftê û Qulika Şêhîn


Gaz û deşta heta Semsûrê dirêj dibe

Demeka dirêj e ku min tiştek li bloga xwe zêde nekiriye. Di vê navberê de gelek tiştên xweş û nexweş qewimîn. Dibe ku em zêdetir bala xwe didin tiştên nexweş, an jî em tiştên nexweş zêdetir dikin. Lê, di vê sala 2020'an de zêdetir tiştên nexweş tên bîra meriv. Şewba koronayê ku wek ewreka reş li ezmana hemû welatan belav bûye.
Di vê navberê de helbet tiştên ku ez dixwazim li ser blogê zêde bikim dibûn, lê teralî û sergêjiya bi van teşqeleyan re hatiye ez ji blogê dûr dihîştim. Carekî din min xwe avite bexta bloga xwe, vêcarê ez dixwazim qala Gazê, Gaza Şikaftê ya nêzika gundê me û çîroka Şêhîn bikim. 

Gaza şikaftê cihekî bilindî li hinda derbend dimîne ye. Gaz di Kurdî ya gelek cihan de bi mehneya ku li Semsûrê tê bi kar anîn nayê bikaranîn. Gaz newala di nav zozanan de ye. Gaza ku em qal dikin jî zozaneka bilind a bi newal e. Ew berê paşê de bûye cih û wara goçeran, havîngeha xwedandewaran. Heta çend salan berî niha cotkarî zêde lê nedihat kirin, lê di van çend salên dawîn de ew di nav çend gundan de hatiye parve kirin û hatiye ajotin.

Ew herwiha rawestgeh, îstgeha rêwiyên ku bona rêya xwe kurt bikin berê xwe didane çiyayê bû. Ji ber rêya derbend rê li meriv dirêj dikir, kesên ji hêla deştê dixwestin derbasa hêla din a dêrbend bibin, an jî berevajiya vê, xwe li gazê dixistin. Mezinên meyên çend nifşên li herdu hêlên derbend dizewicin, ew rêya ji xwe re kirine rêya avê!. Heta ku wesaît bi destxistine di wê rê re çûne û hatine. Li wir tehwiyeka ku mezina kes nizane ka çend sed sal in heye û ji rêwiî û rêbiwaran re dibe rawestgeh û sîdar heye. Ew dara hîn jî bi eynî heybet û îhtîşama xwe li şûna xwe ye û kes nizane ka ew ê hîn çend nifş û çiqas mîvanan li xwe bike mêvan.
Dara tehwiyê ya kes nizane ka çend sed sal in heye

Ew zozaneka bilind bûye sitargeha koçber û kaçax û mehkûman jî. Koçberên xwedan dewar berê keriyên xwe dane vê gazê, vê zozanê û dem û demsalan pezê xwe li wir hewandine ew der ji xwe re kirine war û wargeh. Qala şikefteka mezin a li wir tê kirin lê min bixwe ew hîn jî nedît. Tê gotin ku berê koçberên ji cihên dûr dihatine û pezê xwe li wir diçêreandine, mexel dianîne, şevin lê derbas dikirine. 

Qulika Şahîn bi Eliyê bazkê ve di vir de mane
Qaçax û eşqiya û mehkûmên ji xwe re li talde û wargehan digeriyane berê xwe dnae talde û qulik û şikeftên wirê. Gaz ji xwe re dikirine sitargeh û li wir jiyana xwe didomandine. Osê Xecûnê û gelek kesên din jiyana xweya qaçax li wir derbas kirine. Çîroka ku ez qal bikim jî çîroka Şahîn e ku qulikek, şikefteka biçûk a li wir êdî bi navê wî bi nav dibe.

Şahîn hîn ku zarok bûye bavê xwe, Ûsiwê Bêzikî bi malê Ûsî Bekê re bûye dijmin û hatiye ku Bekî Îwo xe. Gava hatiye malê Ûsî Bekê pê re gotine were nên bixwe û nan danê ye. Gava wî nanê xwe xwariye  li wî civiyane û ew girtine. Lê ew li wir ji dest jendermeyan riviyaye û berê xwe daye dêrbend. Lê esker jî bi şopê ketine û Ûs li zixurê derbendê diduyan kuştine.

Şêhîn kîçax mezin dibe, ew jî bi çiyê dikeve dihere li Zîzka yekî dikuje û berê xwe dide çiyayê. Bi Elî Bazkê ve dikin ku li malê Ûsî Bekê heyfê xwe helînin. Osê Xecûnê jî li malê Ûsî Bekê diçûye dihatiye. Loma gotine em ê li Osê Xecûnê xinî. Rokê li dêrbend Hesê Ezîz û Osê Xecûnê, Elê Bazkê û Şêhîn rasta hev hatine. Şêhîn gotiye Oso li te xwîn terê, li me av diherê! me kê li kê xist. Hînga zarê Hesê Ezîz ketine ortê û nehîştine li hevdu xin.
Dîsa rokê Osê Xecûnê bang li Eliyê bazkê kiriye û gotiye were hindê min. Şêhîn gotiye mere, lê Eliyê Bazkê gotiye xalê Os bang li min dike çûye hindê. Lê ku çûye hindê Osê sîlêh ji dest standiye gef û guruntî danê ye û tirsandiye. Dikiriye bi tifangê jî lêxe, lê Hesê Ezîz wan nehîştiye ku li wî xe. Li ser vê ve bi Osê ve qurşin li hev helandin. Li girê soqiyê bera .. dan û gundî bi wan hesiyan.

Şêhîn bi Eliyê Bazkê ve berê xwe da gazê û xwe sipartin şikafte biçûka ku paşê bi navê Şêhîn bi nav bibe.Li gazê wan li erdekî ji xwe re nok kirine ku ji xwe re bikin firîg. Li xunaviyeka baranê dibariye û wan li ber şikeftê nok kirine firîg. Osê Xecûnê dîtiye ku ew hatine û ji wir qurşin bera wan daye gotiye merevin,  ez ê bera we bidim. Hînga çend gund digihîjine hevdu û tên gazê xeberê digihînin Meraşê û esker tên dor li şikeftê digirin. Şevekê, 24 seetan qûrşina dadidin û nahêlin ew ji şikeftê de derkevin. Li ber devî şikeftê hîn jî şopê qûrşina hene. Şêhîn çend caran gotiye em xwe li vê qerebalixê biqelibînin, lê Eliyê Bazkê nehiştiye.

Lê paşê neçar mane teslîm bûne û ew birine hepsê. Li hepsê wî cixara şêkir vexwariye û li ser wê nexweş ketiye û paşê jî pê miriye.

Çîroka Şêhîn hevalê min ê hêja Evdile Koçal çend sal berê li Nûbiharê weşandibû. Paşê jî Eliyê Durê li bernameya xwe kiribû mêvan, lînak wê jî li jêr e.


 

15 Şubat 2020 Cumartesi

Versiyoneka Nû bo WQFerheng a bo IOS'ê

Jixwe, bikarînerên Andoidê û yên ku WQFerheng li ser cihazên xwe bar kirine baş dizanin ku ez WQFerhenga bo Androidê qet nebe salê careke nû dikim. Ew carcan salê çend caran jî dihat(tê) nû kirin. Ji sala 2002'an a ku min ew cara ewil weşandiye vir ve, yanê di 8 salan de min ew 25 carran nû kiriye. Cara paşin min çend mehan berê, di Cotmeha 2019'an de, nû kiribû. (Niha di demeka nêzik de nûkirin bo wê xuya nabe, ji ber ku di wan demên ku min ew zûbizû nû dikir de, li ser Wîkîferhengê guhertinên girîngên ku gerek hema li ser WQFerhengê jî xuya bibin dihatin kirin. Piraniyên wan ji aliya min ve, bi Cyrusbotê dihat kirin, lê van deman zêde guhertin nabine).

Lê bo IOS'ê nêzî du salan e ku min WQFerheng nû nekiriye. Cara paşin min di Adar'a 2008'an de nû kiribû. Sebeba wê ya bingehîn çetinî û rêgiriyên ku Apple li ber meriyan bilind dike ye. Wek berê min di çîroka çêkirina versiyona wê ya bo IOS'e de qal kiribû,  Apple fîrmayeka yekdestîparêza ku dixwaze meriv mecbûra xwe, cihaz û bernameyên xwe bike. Ew her tim dixwaze tiştên xwe bifroşe te û di serdema serbestî û teknolojiyê de, dixwaze bi rêya rêgiriyan meriv di nav destên xwe de bigire, li ser xaliya xwe meriv di nav xweliyê de vegevizîne. Jixwe heta radeyeke dikare wê bike jî. Wek mînak, da ku ez bikanim di bernameçêkeriya xwe ya bo IOS'ê de berdewam bibim, bi min jî Iphone'ek da kirîn. Yanê mîna mafyayê ye, ger tu dixwazî di dor wê re herî, nemimkûn e tu dest berîkên xwe de li fîskaniyê xî û tolaz tolaz bigerî, gerek tu li gor rêzik û rêbazên wan bigerî, ango  meseloka govendê yê, tu ketî govendê tu ê xwe bihezînî. De min pêşrewa çîrokê dirêj kir, ez êdî dest pê bikim.

Destûrdariya du-faktorî
Min devê biharê niyet kir ku ez versiyoneka nû bo Iphonê derxînim û nûtiyên di Wîkîferhengê de hatine kirin li Iphon'ê jî xuya bibin. Min got hele ez carê ser li Itunesconnect'ê xim ka hele bikarînerên WQFerhengê yên bo IOS'e çi dibêjin di derbara WQFerhengê de. Ez çûme ser malperê ku têkevime hesabê xwe. Hayho, ez nikarim têkevim hesabê xwe. Bo têketinê ne tenê hewce bi nav û şîferyê, lê hewce bi cihazekî Apple'ê jî heye!!!. Navê wê kirine "two factor authentication" ango  destûrdana du-faktorî. Ji xeynî nasnameya hesabê(ID) û parolayê, hewce bi koda ku wek şîfreyejê tê ser cihazê Apple'ê jî heye. Lê her cihazê Apple'e jî nabe. Gerek li ser wî cihazî IOS'a ji versiyan 9'an, an jî MAcOS'a nizanim ji versiyona çendan bilindtir hebe. Lê di dest min de ne tu telefon, ne tablet, ne jî MAC hebû. De were safî bike, de were vî kerî di vî derî re derbas bike. Neyse, meseleyê dirêj nekim, xêrxwazekî xwedantabletê ku lê pergala IOS'ê hebû, hîşt ku ez bi hesabê xwe têkevim Itunesconnect'ê . Ez bi tabletê wî ketime hesabê xwe û min ew meselya two factor authentication heta demeke safî kir.

Paşê min dest bi pêşvebirina bernameyê kir. Meqseda min ev bû ku ez hin taybetiyên ku tên xwestin, ên ku ji demeka zû de ye ku li ser Androidê hebûn, bo IOSê jî hazir bikim. Danegeha bernameyê bi ya Wîkîferhengê ve yek bikim û peyv û biwêjên ku li ser Wîkîferhengê zêde bûne, li ser WQFerhengê jî bar bikim. Dem bi dem ez li ser dixebitîm û min bername pêş ve dibir. Lê gol gola Apple'ê bû  gava gola ku meriv xwe avitiye gola Apple'ê be, meriv nizane ka tê de nigê merivê rastî kîjan kelem û kendalê were. Wek mînak, peyv û sernavên bi deng ji zû de ye li ser Android'ê tên lê xistin û li wan tên guhdar kirin. Gelek peyvên bi Îngîlîzî û Almanî yên ku meriv bikane guhdariyê li wan bike û li bilêvkirinên wan bielime hene. Lê IOS'ê nedihîşt ku meriv wê bihêsanî pêk bîne. Formata wan, yên li ser Wikimedia'yê, formata ".ogg" ye. Bêyî hewce bi tu kodekan hebe, meriv dikare wan bi hêsanî li ser Android û Windowsê lêxe û di bernameya xwe de bi şûn bike. Lê bo IOS'ê hewce bi kodekan heye. Her çiqas ez pir li ser xebitîm, min gelek hewl da ku wê pêk bînim jî nebû. Dawiya dawî min bi lînkdana li ser bernameyê ew safî kir. Lê ew şiklê lêxistinê ne li gor dilê min e. Ji ber ku niha ew tenê li ser geroka webê tê lêxistin.

Min guhertinên din ên ku bên kirin jî hêdî hêdî kirin. Di navrûyê bernameyê de, hin şaşiyên ku bên sererast kirin, hin zêdekirinên lê bên kirin min kirin. Wek mînak, taybetiya favoriyan min li bernameyê zêde kir. Pêde pê de, bere bere, yek bi yek min guhertin tema kirin û wext hat ku ez wê li ser App Storê biweşînim. Min dest bi karûbarên wê kir. Lê gol gola Apple'ê ye, kûr û bêbinî ye. Vê carê jî versiyona çêkirina IOSê têrê nedikir ku meriv li ser Apple Sotrê bar bike. Gerek ew tewrî hindik bo versiyona IOS 11'ê bihata çêkirin. Lê bona çêkirina wê versiyonê XCode'eka nûtir lazim bû. Gava min xwest ez Xcode'ê nû bikim, hayho, versiyona MAcOS'ê têra nûkirinê nake. Berê min bo çêkirina WQFerhengê, MacOS'ekea mecazî(virtual machine) saz kiribû. Versiona wê  .. bû û wê têra versiyona nû ya Xcode'ê nedikir.

MacOS Mojave neşixulî
Min dîsa dest bi lêgerînê kir ku ez versiyoneka nûtir a MacOS'ê bo kompîtera mecazî (VM) bibînim. Dîtina wê û sazkirina wê zêde ne çetin e. Lê hertim problemeka din li ber meriv rû dide. Berê min kompîtera mecazî li ser kompîtera xwe ya kar saz kiribû. Ew kompîtera gelek baş e, lê li ser harddiska wê zêde şûn tune. Bi versiyonê nû yên MacOs'ê re hewceyeka zêdetir bo şûna li ser dîskê heye. Neçar min dikir ew li ser kompîtera xwe ya li mal bar bikira. Lê de were ku ew jî kompîtereka gelek kevin e û RAM û CPU'ya wê li gor şert û mercên niha gelek kêm e. Lê çare tune gerek min ew bar bikira. Ji dû hewldan, sazkirin û vesazkirinên çend rojan min Mac hazir kir. Hayho vê carê kompîter baş naşixule. Versiyona kompîtera mecazî Mojave bû, lê li ser wê Finder nedişuxilî. Ez belkî meheke di dor wê re çûm û hatim. Jixwe di wê navberê de ez tenê bo vê nedixebitîm. Karûbarên rojane  û profesyonel, kar û barên nivîsandin û wergerê berdewam bûn. Lê axirî min nekarî kêşeyên wê çareser bikim. Min berê xwe da versiyon û kompîtereka din. 

MacOS Catalina
Min paşê MacOs Catalina daxist û ew li ser kompîtera xwe saz kir. Ew gelek hêdî bû û kompîtera min a kevnare têra wê nedikir. Lê min dikanî bi wê bernameyê li ser App Sotere'ê biweşîninm. Min XCode'a dawîn daxist û saz kir. Heta wê derê tu pirsgirêk tunebûn. Lê gava min got ez bernameyê weşandinê re hazir bikim, tewlo bi versiyona nû re Apple'ê rêzik û rêbazên nû derxistibûn û van rêzik û rêbazan nedihîşt ku bername bê arşîv kirin. Min kir û nekir, nekarî wan çareser bikim. Qasî ku min li ser înternetê xwendibû ew pirsgirêk bi versiyona nû ya Xcode'ê re derdiket. Loma min berê xwe da versiyoneka kevintir a Xcode'ê. Min ew bar kir, bi rastî jî ew problemên bi versiyona nûtir re hebûn bi wê Xcode'ê re li ortê rabûn. Êdî hertişt gelek hês... Erê lê gelek hêsan û quzilqurt. Ma ew Apple, her tişt hêsan dibe?

Eger tu bernamesaz û programçêkerê IOS'ê yî tu di hesabê xwe yê Developerê de bo kompîterê xwe lîsansekê çê dikî û ger te bernameyek bi wê kodê bar kiribe, mecbûr e tu dîsa referansê bidî wê kodê. De were ku min jî kompîter guheritbû, lazim e min dîsa berê xwe bidaya wê kodê. Şikur ji Xwedê re û mala Apple'ê ava ku dihîşt meriv wê kodê transfera kompîtereka din bike. Min ew meseleya jî hal kir. 

Paşê zor û zehmetî û çetiniyên li vê kompîtûra nû, bi versiyonên nû yên IOS'ê re tên. Wek mînak hewcedariya guhertina bi wêneyên bernameyê re. Wan jî ez têra xwe westandin, heta ez bêjim bi vê çewtiya hêsan re ez çend rojan eware bûm. Lê axirî min ew probleman giş, yek bi yek çareser kirin.

Di dema çêkirinên versiyonên berê de, di dest min de tu cihazên rastîn ên ku ez bikaribim ferhengê biceribÎnim tune bûn. Min zêdetir bona vê mebestê IPhonek kirîbû. Lê Apple wê jî bi hêsanî nahêle. Ji ber ku Mac'a min mecazî bû, min nedikarî telefonê xwe bi kompîtera xwe ve girê bidim. Lê bi çetinî û zehmetî be jî Apple'ê dihîşt ku meriv wê test bike.

Ewil gerek tu bo belavkirinê sertîfikayeke çêbikî(Distribution Certificate) û dû re cîhazê xwe li wî hesabî zêde bikî. Bi vî hawî tu dikarî aplîkasyonê li ser cîhazê xwe biceribînî. Lê, li gor Androidê ew jî rêyeka dûr û dirêjê. Ji ber ku Iphone nahêle tu bi hêsanî bernameyan li ser cihazê xwe bar bikî meriv encax bi çend gavan re dikare wê pêk bîne.

Werhasil, min bername jî ceriband û kil û kêmasiyên ku bala min dikişandin min sererast kirin. Jixwe vê proseyê jî çend caran xwe ji nû ve kir, min çend caran bername hazir kir, avite ser telefonê xwe, hin kêmasî dîtin, dîsa guhertin çêkirn û avite ser telefonê xwe û ..Axirî dawiya dawî bername ji dû du rojan a barkirina li ser Appstore'ê re berpêyî bikarînerên IOS'e bû.

23 Ocak 2020 Perşembe

Versiyoneka Nû bo WQFerhengê ya bo IOS'ê









Ji dû xebateka çend mehan re min WQFerheng a bo IOS'ê, ji dû 2 salan re, nû kir. Birastî nûkirina wê hêsan nebû, lê ez ê paşê, di nameyeka xwe ya din de qala çîroka wê ya dûr û dirêj bikim. Li vir ez dikim tenê qala nûjeniyên ku bi vê versiyona nû re hatine bikim.

WQFerheng 1.2
WQFerheng 1.1
Bi vê nûkirinê re danegeha peyvan bi ya Wîkîferhengê ve hat yek kirin. Di vê navberê de gelek baştirinkirin û zêdekirin li ser Wîkîferhengê hatibûn kirin. Bi vê re nêzî 50 hezar sernavên nû li WQFerhengê hat zêde kirin. Pê re jî, naveroka peyvan bi yên Wîkîferhengê ve re hat wekhev kirin. Para mezintirînên zêdebûnê li Kurdî (~20.000), Îngîlîzî(~6.000) û Tirkî (7.000) bûbûn. Ji xeynî vê kêmzêde bo hemû zimanan zêdekirin li ser Wîkîferhengê hatin kirin. Wek di dîmenên li çep û rastê tê dîtin, meriv dikare yek bi yek zêdebûna di hejmara peyvên bo zimanan de bibîne. 




WQFerheng 1.1
WQFerheng 1.2
Gava em bixwazin li hejmara 20.000'an a zêdebûna bo Kurdî ya li gor peyvan binihêre, meriv dikare di dîmenên li çep û li rastê bibîne. Wek tê dîtin 14 hezar biwêjên nû li ser Wîkîferhengê hatin zêdekirin. Ez bo vê spasdarê Nurî Erpolat im ku wî çavkaniyên wan biwêjan gihandin min û min jî bi robotê xwe li ser Wîkîferhengê zêde kirin. Nêzî 14.000 biwêjên nû li ser Wîkîferhengê hatin zêde kirin. Lêbelê di vir de dibe ku tiştekî balkêş bala we kişandibe ku hejmara gotinay pêşiyan kêm bûye. Sebeba wê ev bû ku berê me gelek gotinên pêşiyan ên nêzî hev li Wîkîferhengê zêde kiribûn. Me niha beraliya ser hev kirin û bi bnr.'ê vegerandin ser hevşiba xwe. Helbet hinek biwêj jî wek gotina pêşiyan hatibûn nîşan dan. Yanê ji vê hêlê ve ez dikarim bibêjim hejmara gotina pêşiyan jî zêde bûye lê ew di van hejamaran de xuya nabin. Wek li wêneyê çepê tê dîtin. Êdî beşa lêkeran di nav hev de tê binebeşan tên par ve kirin. Ango gava meriv lêkereke vedike meriv dizane ka ew gerguhêz e, negerguhêz e, sade ye, hevdudanî ye û hwd.
WQFerheng 1.1
WQFerheng 1.2


Herwiha di ferhengê de îstatîstîkeka din a hêja heye ku gerek ez li vir qalê bikim heye. Ew jî hejmara wergerandina li ser zimana ye. Wek tê zanîn di binî peyvên Kurdî de beşa wergerê heye, li wir peyvên Kurdî li gelek zimanan tê wergerandin. Bi hazirkirina danegeha peyvan re ez wan zimanên ku Kurdî lê tê wergerandin jî dihêjmêrim. Di vê îstatîstîkê de jî guherînên hêja hene. Ji ber ku ez demdemî li ser Wîkîferhengê dixebitim ku peyvan bi bernameya xwe li hev bînim û li hev wergerînim. Dîsa li çep û rastê meriv dikare cidatiya di navbera herdu versiyonan de bibîne. Wek tê dîtin 3 hezar wergerandinên nû yên bo Tirkî hatine kirin. Bo Îngîlîzî jî nêzî 3 hezaran wergerên nû hatine kirin. Jixwe ew aşkere ye ku di Wîkîferhengê de bi kîjan zimanî peyv pir bin, Kurdî hîn zêdetir li wan zimanan tê wergerandin.
Favorî


Taybetiyeka ji zû de ye bo Androidê hebû, bo IOS'ê jî dihat xwestin. Ew jî fonksiyona favorîkirinê bû. Êdî meriv bi bûtona li jora rûpelan xuya dibe re bi hêsanî dikare peyvan favorî bike, ji nav favoriyan der xe û paşê dîsa li wan favoriyan vegere. Hûn dikarin di navrûyeka cida de li nav favoriyên xwe bigerin, dîsa wan bixwînin.

Bûtonên dengan
Fonksiyoneka din a ku ji zû de bû li ser Androidê hebû, dîsa bi vê nûkrinê re li ser WQFerhenga bo IOS'ê hat zêde kirin. Ew jî lêxistina mînakên bilêvkirinê ye. Di Wîkîferhengê de gelek mînakên bilêvkirinê hene. Gava înterneta meriv hebe meriv dikane li wan mînakan guhdariyê bike û bilêvkirina xwe di wî zimanî de baştir bike. Bitaybetî bo Îngîlîzî û Almanî gelek mînak hene. Lê mixabin, IOS mîna Androidê bo hêsankirian tiştan rê li ber meriv venake. Loma bo niha min nekanî wan dengan rasterast di nav navrûyê bernameyê de lêxim. Li şûna wê min di rûpela peyvên bi deng de bûton bi cih kirin. Gava meriv bixwaze guhdairyê li wan bike, meriv li wan bûtonan bike meriv rasterast dihere ser malpera wan dengan a liser Wîkîmediyayê û meriv li wir dikane wan dengan lêxe. Eger di pêşerojê de mimkûn bibe, ez ê lêxistina wan a rasterast li ser navûya bernameyê jî zêde bikim. De niha bila wiha be.
Nivîsên mezintir

Wîkîmedia
Wexta min versiyona berê ya bo IOS'ê weşandibû di dest min de tu cihazên IOS'ê yên ku ez bikarim WQFerhengê biceribînim tunebû. Loma min baş nedizanî ka navrûyên ferhengê di cihazên rastîn de xuya dibe. Lê di vê navberê de ez mecbûr mam ku bo pêşvebirina ferhengê cihazekî IOS bistînim. Gava min WQFerheng daxiste ser telefonê xwe min dît ku nivîs pir biçûk in û meriv zêde bi hêsanî nikare bixwîne. Loma min bi vê nûkirinê di navrûyê de çend guehrîn kirin û font mezintir kirin. Ez bawerim niha nivîs û metnê tê de, tîkandina ser lînkan ê hêsantir bibe.
Herwiha bûtona hûrgiliyê (disclosure buton, a ku bi îkona "i" tê nasîn ) li ser navrûya rûpelan bê mehne dima. Min ew bûtona di hemû rûpelan de jê bir. Bi vî hawî him tablo hinekî sadetir xuya dibin, him jî bo sernavan û bo mehneyan cihekî zêdetir dimîne.

Ji xeynî van guhertinanan meriv dikare bêje versiyoneka bi her hawî ve ji ya berê baştir li ber destên we ye. Helbet ew guhertin û baştirkirinan bi hêsanî nehatin kirin. Li piş wê ked û emegeka bi roj û mehen berdewam bûyî heye. Ez dixwazim di nameyeka din de jî bi dûr û dirêjî qal wê çîrokê bikim.

20 Ocak 2020 Pazartesi

Wergera Robînson Krûzo di sala 1936'an de


Jiyan carcaran tiştên ku ji berê de dera hanê bin, wek surprîz derdixe pêş meriv. Gava min li ser Twitter'ê wergera Robînson Krûzo'ya Daniel Defoe ya bo Kurdî ya di sala 1936'an de hatiye kirin dît, jixwe ez bi surprîzeka wiha ya jiyanê ya xweş re rû bi rû bûbûm. Ew wergera di sala 1936'an de ji hêla Cerdoê Gênco ve hatiye kirin ku yek ji Kurdên Ermenîstanê bûye û çend salan berpirsiyariya rojnameya Riya Teze jî kiriye. Ew .pdf a ku lînka wê li vir e, ji hêla Enstîtûya Kurdî ya Wîyanê ya 2012'an de hatiye çap kirin û kunyeya wê jî wiha ye


Ez ji berê de bi edebiyata Kurdên me yên Qafqasê kêfxweş dibim. Ji ber ku ew him bi Kurmanciyeka gelek resen hatine nivîsandin, him jî ew xebatên giranbuha sedsalek berê ji nav tunebûnê hatine afirandin. Wan di wan xebat û berheman de zimanê xwe nedane ber çakûçan ku wî standardîze bikin , nêzikî navendê bikin û li hêlekê jî hinekî ji esl û fesla xwe dûr bixin. Ew hinekî encameka ji dûrbûna navendê bû jî. Wek tê zanîn ji serdema modern a nivîskî vir ve, çapgerî, çapemenî û bi giştî Kurdiya nivîskî di bin serdestiya Kurmanciya Botanê de ye. Em dikarin ji wê re bibêjin mainstream'a (navenda) Kurmanciya nivîskî. Bi giştî literatûra bakur di bin bandora vê mainstreamê de maye û nekariye rengê xwe yê cuda biparêze. Lê Kurdên me yên Sovyetê kariye xwe ji vê şîpa mezin(mot-a-mota mainstream) biparêzin. Û karîne rengê devoka xwe ya cida biparêzin.

Kurdên me yên Sovyetê nêzî sedsalek berê gelek xebatên hêja kirine û haya me ji pirên wan xebatan nebûye û encax di van demên dawî de hêdî hêdî dibe. Ew xebatên giranbuha, encax di van çend salên dawîn de, hêdî hêdî di nav Kurdan de deng vedidin. Kîtabên Erebê Şemo, Heciyê Cindî, Wezîrê Eşo, Ferikê Ûsiv nihû nihû tên nas kirin. Birastî, bi hatina wan a nav literatûra navendî re ew bayekî nû tînin nav Kurmancî. Helbestên Fêrik bi min ne bayekî nû lê bahozek rakir. Erebê Şemo û xebatên din gişan rengekî din dan Kurmancî.

Bi xêra ev lîteratûra sedsalek berê, gelek tiştên dihat gotin ku bi pêla asîmilasyona sedsala dawîn re ketine nav Kurmanciya Meraş û Semsûrê ji berê de hebûne. Gelek rêzik û rêbazên rêzimaniyê yên di van devokan de, xuya ye ne bi pêla bişaftinê re, lê ji zû de ye hebûne.

Gava min dest bi wergerê kiribû, min li şûna "herî"(the most),  peyva li Semsûrê tê bi kar anîn, peyva "tewrî" bi kar dianî, lê gava ew diçû cem edîtoran dibû "herî" û meriv nedikarî wê pê bide qebûl kirin. Herwiha merî/meriv jî miheqeq vediguherîn "mirov". Lê em dibînin ew herdu peyv jî ji hêla Kurdên Qafqasyeyê hatine şixulandin. Bêguman eger ew kîteban di serdema modern û li bakur bihatan çap kirin, ew ê rastî eynî aqubetê bihatana, "tewrî" ê bibûna "herî" merî/merivê bibûna mirov. Wekî din gelek peyvên ji Tirkî ketine Kurmancî û ji zûde ye di nav Kurmancî de tên şixulandin ê bihatana jê derxistin.

Ango literatûra Kurdên Sovyetê bi xêra dûrbûna ji navendê mîrat û xebateka pir hêja derxistine holê. Niha hewce ye em ew çemê bi xwe re xêr û bereketeka mezin tîne tev li Ava Mezin, tev li ava Dîcleyê bikin û wan herdu çeman bibin yek.

Di kîtabê de hema paragrafa ewil de peyva "tewrî" (kurê tewrî biçûk) bala meriv dikişîne. Wek min li jor got ew li şûna "herî" tê şixulandin. Ew di devoka Efrînê de bigire heta Semsûr, Meraş, Meletiyê, Sêwasê tê şixulandin. Herwiha di nav Kurdên Anatoliya Navîn de jî li kar. Tiştekî balkêş e ku ew di Zazakî de jî wek "tewrî" tê bi kar anîn.

Wekî din peyv û biwêjên ku bala min kişandine;

rûpel 1:
"ji ronaya çavê xwe zêdetir lê dinêrîn"
"gelekî rû dabûnê"
"diha": (diha hîjdeh salî bû): xûya ye ew ji "daha" ya Tirkî hatiye ku bi mehneya "hîn/hê" ye
rûpel 2:
"sivê": ew li şûna "sibê" tê bi kar anîn. Lê mîna vê di gelek peyvan de "b" dibe "v". bivîne
"duşurmîş bûn": fikirîn
"batmîş bûn": binav bûn
rûpel 7:
"başqe": ya din, dîtir
rûpel 13:
balte: bivir, bêgûman ji baltayê Tirkî
adê: girav, bêguman dîsa ji Tirkî ye

Ez ê bi xwendinê re pê de pê de peyv û biwêj û qalibên rêzimaniyê li vir zêde bikim.